आन्तरिकप्रतिरोधस्य प्रतिबाधायाश्च सूक्ष्मतां ग्रहीतुं, प्रतिबाधा एसी (वैकल्पिकधारा) इत्यनेन सह सम्बद्धा इति ज्ञातुं महत्त्वपूर्णं भवति, यदा तु आन्तरिकप्रतिरोधः डीसी (प्रत्यक्षधारा) इत्यनेन सह अधिकं सम्बद्धः भवति तेषां भिन्नसन्दर्भेऽपि तेषां गणना समानसूत्रम् अनुसरति, R=V/I, यत्र R आन्तरिकप्रतिरोधः अथवा प्रतिबाधा, V वोल्टेजः, I च धारा अस्ति ।
आन्तरिकप्रतिरोधः : इलेक्ट्रॉनप्रवाहस्य बाधा
आन्तरिकप्रतिरोधः चालकस्य आयनिकजालेन सह इलेक्ट्रॉनानां टकरावस्य परिणामः भवति, येन विद्युत्शक्तिः तापरूपेण परिणमति । आन्तरिकप्रतिरोधं इलेक्ट्रॉनस्य गतिं बाधकं घर्षणस्य प्रकारं मन्यताम् । यत्र प्रतिरोधकतत्त्वेन वैकल्पिकधारा प्रवहति तत्र वोल्टेज-पातनं जनयति । एषः बिन्दुः धारायाः सह चरणे एव तिष्ठति, यत् धाराप्रवाहस्य सम्मुखीभूतस्य आन्तरिकप्रतिरोधस्य च प्रत्यक्षसम्बन्धं दर्शयति ।
प्रतिबाधा : आन्तरिकप्रतिरोधं व्याप्तं व्यापकं अवधारणा
प्रतिबाधा अधिकं व्यापकं पदं प्रतिनिधियति यत् इलेक्ट्रॉनप्रवाहस्य विरोधस्य सर्वरूपं समाहितं करोति । अस्मिन् न केवलं आन्तरिकप्रतिरोधः, अपितु प्रतिक्रियाशीलता अपि अन्तर्भवति । सर्वेषु परिपथेषु घटकेषु च प्राप्यमाणा सर्वव्यापी अवधारणा अस्ति ।
अभिक्रियाशीलतायाः प्रतिबाधायाः च भेदः अत्यावश्यकः । अभिक्रियाशीलता विशेषतया प्रेरकैः संधारित्रैः च एसी-धारायां प्रस्तावितं विरोधं निर्दिशति, ये तत्त्वानि भिन्न-भिन्न-बैटरी-प्रकारेषु भिन्नाः भवन्ति । प्रत्येकस्य बैटरीप्रकारस्य लक्षणं भिन्नचित्रेषु विद्युत्मूल्येषु च एषा परिवर्तनशीलता स्पष्टा भवति ।
प्रतिबाधां रहस्यमुक्तं कर्तुं वयं Randles मॉडल् प्रति गन्तुं शक्नुमः । चित्रे १ चित्रितं एतत् प्रतिरूपं R1, R2, C इत्यस्य पार्श्वे एकीकृत्य विशेषतया R1 आन्तरिकप्रतिरोधं प्रतिनिधियति, यदा तु R2 आभारस्थापनप्रतिरोधेन सह सङ्गच्छते तदतिरिक्तं C द्विस्तरीयं संधारित्रं सूचयति । उल्लेखनीयं यत्, रेण्डल्स-प्रतिरूपे प्रायः आगमनात्मक-प्रतिक्रियाशीलतां बहिष्कृता भवति, यतः बैटरी-प्रदर्शने विशेषतः न्यून-आवृत्तिषु तस्य प्रभावः न्यूनतमः भवति ।
चित्रम् १ : सीसाम्लबैटरी इत्यस्य रेण्डल्स् मॉडल्
आन्तरिकप्रतिरोधस्य प्रतिबाधायाः च तुलना
स्पष्टीकरणार्थं आन्तरिकप्रतिरोधस्य प्रतिबाधायाः च विस्तृततुलना अधः उल्लिखिता अस्ति ।
विद्युत सम्पत्ति का पक्ष |
आन्तरिक प्रतिरोध (R) 1.1. |
प्रतिबाधा (Z) ९. |
सर्किट आवेदन |
मुख्यतया प्रत्यक्षधारा (DC) इत्यनेन संचालितपरिपथेषु उपयुज्यते । |
मुख्यतया वैकल्पिकधारा (AC) कृते विनिर्मितपरिपथेषु नियोजितः । |
परिपथ उपस्थिति |
वैकल्पिकधारा (AC) प्रत्यक्षधारा (DC) च परिपथयोः अवलोकनीयम् । |
वैकल्पिकधारा (AC) परिपथानाम् अनन्यः, DC मध्ये न वर्तमानः । |
श्रोतं |
विद्युत्प्रवाहस्य प्रवाहं बाधन्ते ये तत्त्वानि उत्पद्यते । |
विद्युत्प्रवाहस्य प्रतिरोधं कुर्वन्तः प्रतिक्रियां च कुर्वन्तः तत्त्वानां संयोजनात् उत्पद्यते । |
संख्यात्मकव्यञ्जनम् |
निश्चितवास्तविकसङ्ख्यानां उपयोगेन व्यक्तं, उदाहरणार्थं ५.३ ओम्स् । |
वास्तविकसङ्ख्यानां काल्पनिकघटकानाञ्च माध्यमेन व्यक्तं, यस्य उदाहरणं 'R + ik' इति । |
आवृत्तिनिर्भरता |
डीसी-धारायां आवृत्तिः यथापि भवतु, तस्य मूल्यं नित्यं तिष्ठति । |
एसी-धारायां परिवर्तनशील-आवृत्त्या सह अस्य मूल्यं उतार-चढावः भवति । |
चरणलक्षणम् |
किमपि चरणकोणं परिमाणविशेषणं वा न प्रदर्शयति । |
निश्चितचरणकोणं परिमाणं च द्वयोः लक्षणं भवति । |
विद्युत्चुम्बकीयक्षेत्रे व्यवहारः |
केवलं विद्युत्चुम्बकीयक्षेत्रस्य सम्पर्कं कृत्वा शक्तिविसर्जनं प्रदर्शयति । |
विद्युत्चुम्बकीयक्षेत्रे ऊर्जायाः संग्रहणस्य क्षमता च शक्तिविसर्जनं प्रदर्शयति । |
बैटरी आन्तरिक प्रतिरोध मापने परिशुद्धता
बैकअप बैटरीणां निरीक्षणं प्रबन्धनं च विशेषज्ञः समाधानप्रदातृत्वेन, DFUN इत्यस्य बलं स्थापितैः उद्योगप्रथैः सह सङ्गतं भवति, यत् Fluke अथवा Hioki इत्यादिभ्यः व्यापकरूपेण स्वीकृतेभ्यः उपकरणेभ्यः प्रेरणाम् आकर्षयति बैटरी आन्तरिकप्रतिरोधमापनस्य उपरि एतेषां उपकरणानां सदृशानां पद्धतीनां लाभं गृहीत्वा, तेषां सटीकतायां व्यापकग्राहकस्वीकारस्य च कृते प्रसिद्धाः, वयं IEE1491-2012 तथा IEE1188 इत्यादीनां मानकानां पालनम् कुर्मः।
IEE1491-2012 अस्मान् आन्तरिकप्रतिरोधं गतिशीलमापदण्डरूपेण अवगन्तुं मार्गदर्शनं करोति, आधाररेखातः विचलनं मापनार्थं निरन्तरं अनुसरणस्य आवश्यकता भवति । इदानीं IEE1188 मानकः क्रियायाः सीमां निर्धारयति, सल्लाहं ददाति यत् यदि आन्तरिकप्रतिरोधः मानकरेखायाः २०% अधिकः भवति तर्हि बैटरी प्रतिस्थापनार्थं विचारणीया अथवा गहनचक्रं पुनः चार्जं च कर्तव्यम्
एतेभ्यः सिद्धान्तेभ्यः गत्वा अस्माकं आन्तरिकप्रतिरोधस्य मापनपद्धतिः बैटरी-इत्यस्य नियत-आवृत्ति-धारा-प्रवाहस्य अधीनतां, तदनन्तरं वोल्टेज-नमूनाकरणं च अन्तर्भवति तदनन्तरं प्रसंस्करणं, परिचालनप्रवर्धकपरिपथद्वारा सुधारणं, छाननं च सहितं, आन्तरिकप्रतिरोधस्य सटीकमापनं ददाति उल्लेखनीयरूपेण द्रुतगतिः, एषा पद्धतिः सामान्यतया १०० मिलीसेकेण्ड् अन्तः समाप्तं भवति, १% तः २% पर्यन्तं प्रशंसनीयसटीकतापरिधिं गर्वति ।
निष्कर्षतः आन्तरिकप्रतिरोधमापनस्य सटीकता बैटरीणां प्रभावीनिरीक्षणं सुनिश्चितं करोति, येन तेषां दीर्घायुषः योगदानं भवति । अस्य मार्गदर्शकस्य उद्देश्यं तेषां सहायतां कर्तुं वर्तते येषां कृते आन्तरिकप्रतिरोधस्य प्रतिबाधायाः च भेदः चुनौतीपूर्णः भवेत्, येन एतेषां विद्युत्गुणानां सूक्ष्मबोधः सुलभः भवति अधिकव्यापकसूचनार्थं अवगमनार्थं च भवन्तः अतिरिक्तसंसाधनानाम् अन्वेषणं कर्तुं शक्नुवन्ति DFUN Tech.
