दूरसंचारस्थलस्य शक्तिः दूरसंचारजालस्य रक्तं मन्यते, बैटरी तु तस्य रक्तजलाशयः इति गण्यते, येन जालस्य सुचारुसञ्चालनस्य रक्षणं भवति परन्तु बैटरी-रक्षणं सर्वदा एव एकः चुनौतीपूर्णः पक्षः आसीत् । केन्द्रीकृतक्रयणानन्तरं निर्मातारः मूल्यानि निरन्तरं न्यूनीकरोति इति कारणेन बैटरीणां गुणवत्तायां महती न्यूनता अभवत् । प्रतिवर्षं दूरसंचारविद्युत्प्रणाल्याः ७०% अधिकं विफलतायाः कारणं बैटरी-समस्याः भवन्ति, येन बैटरी-रक्षणं अनुरक्षणकर्मचारिणां कृते शिरोवेदना भवति अस्मिन् लेखे बैटरी-विफलतायाः मुख्यकारणानां विश्लेषणं प्रदत्तम् अस्ति, यत् अन्येषां कृते उपयोगी सन्दर्भरूपेण कार्यं कर्तुं शक्नोति ।
1. स्थले विद्युत् उपकरण अवलोकन
स्थले एव विद्युत्साधनं प्रसिद्धस्य अन्तर्राष्ट्रीयब्राण्ड् इत्यस्य ४० केवीए यूपीएस-इकायिकाद्वयं भवति । बैटरी २०१६ तमे वर्षे स्थापिता आसीत् ।अधः विस्तृता सूचना अस्ति :
यूपीएस सूचना |
बैटरी सूचना |
ब्राण्ड एवं मॉडल: अन्तर्राष्ट्रीय ब्राण्ड UPS UL33 |
ब्राण्ड एवं मॉडल: 12V 100Ah |
विन्यासः ४० केवीए, समानान्तरप्रणाल्यां २ यूनिट्, प्रत्येकस्य भारः प्रायः ५ किलोवाट् भवति |
बैटरी-सङ्ख्या : प्रतिसमूहे ३० कोष्ठकाः, २ समूहाः, कुलम् ६० कोष्ठकाः |
प्रारम्भिकतिथिः २००६ (१० वर्षाणि सेवा) २. |
कार्यानुष्ठानतिथिः २०१६ (सेवा ५ वर्ष) २. |
जूनमासस्य ६ दिनाङ्के यूपीएस-निर्माता नियमितरूपेण अनुरक्षणं कृतवान्, एसी-डीसी-संधारित्रं (५ वर्षाणि सेवा) व्यजनानि च प्रतिस्थापयति स्म । बैटरी-निर्वाह-परीक्षणे (२० निमेषाः) बैटरी-निर्वाह-प्रदर्शनं दुर्बलम् इति ज्ञातम् । निर्वहनधारा १६A आसीत्, निर्वहनस्य १० निमेषेभ्यः अनन्तरं अनेककोशिकानां वोल्टेजः ११.६V यावत् न्यूनीभूतः, परन्तु बैटरीषु कोऽपि उदग्रता न दृष्टा
निरीक्षणकाले यूपीएस-बैटरी-समूहयोः द्वयोः अपि उदग्र-समस्याः आसन् इति ज्ञातम् । बहुमापकस्य उपयोगेन ते बैटरी चार्जिंग रिपल वोल्टेज (एसी सेटिंग् इत्यस्य उपयोगेन मापितं) मापितवन्तः, यत् 7V (अनुरक्षणमानकात् दूरम् अतिक्रम्य) यावत् आसीत् फलतः तेषां प्रारम्भे शङ्का आसीत् यत् यूपीएस-निर्मातृणां अभियंतैः प्रतिस्थापिताः डीसी-फ़िल्टर-संधारित्राः दोषपूर्णाः सन्ति, येन यूपीएस-इत्यस्य डीसी-बस्-इत्यत्र अत्यधिकं तरङ्ग-वोल्टेजः भवति, येन बैटरी-उदग्रता अभवत्
2. स्थले विफलता स्थिति
२२ जुलै दिनाङ्के शोधसंस्थायाः दलेन एकस्मिन् शाखाकार्यालये सुरक्षानिरीक्षणं कृतम् । तेषां ज्ञातं यत् भवनस्य ५ तलस्य यूपीएस-प्रणालीनां बैटरी भृशं उदग्रतां प्राप्नोति । यदि जालतः विद्युत्विच्छेदः भवति स्म तर्हि बैटरी सम्यक् निर्वहणं न भवेत् इति भयम् आसीत्, येन दुर्घटना भवितुम् अर्हति इति । फलतः ते तत्क्षणमेव अनुशंसितवन्तः यत् शाखायाः अनुरक्षणकर्मचारिणः निर्मातुः अभियंतैः सह सम्पर्कं कृत्वा परदिने अपराह्णे त्रयोऽपि पक्षैः सह संयुक्तरूपेण स्थले अन्वेषणस्य समस्यानिवारणसत्रस्य च व्यवस्थां कुर्वन्तु।
12V बैटरीषु उदग्रता
२३ जुलै दिनाङ्के अपराह्णे त्रयः दलाः स्थले एव आगताः । निरीक्षणे द्वयोः यूपीएस-इकाययोः सामान्यरूपेण कार्यं कृतम् इति ज्ञातम्, बैटरीणां कृते (निर्धारित-मापदण्डानां अनुरूपं) प्रायः ४०४V प्लवक-वोल्टेजः आसीत् निर्मातुः अभियंताः बैटरी चार्जिंग् रिप्ल् वोल्टेज् मापनार्थं Fluke 287C मल्टीमीटर् (उच्चसटीकता) इत्यस्य उपयोगं कृतवन्तः, यत् प्रायः 0.439V आसीत् । एकः Fluke 376 क्लैम्प मीटर् (अल्पसटीकता) 0.4V परितः मापितः । उभययन्त्राणां परिणामाः समानाः आसन् तथा च उपकरणानां कृते विशिष्टतरङ्गवोल्टेजपरिधिमध्ये (सामान्यतया बसवोल्टेजस्य १% तः न्यूनाः) पतन्ति स्म एतेन प्रतिस्थापिताः डीसी-संधारित्राः अनुरूपाः सामान्यतया कार्यं कुर्वन्ति इति सूचितम् । अतः पूर्वं शङ्कितः सिद्धान्तः यत् संधारित्रप्रतिस्थापनेन अत्यधिकं तरङ्गवोल्टेजः जातः, बैटरी उदग्रता च निराकृता
बहुमापक: 0.439V
क्लैम्प मीटर् : प्रायः 0.4V
यूपीएस-प्रणाल्याः ऐतिहासिक-अभिलेखानां समीक्षायां ज्ञातं यत्, जून-मासस्य ६ दिनाङ्के यूपीएस-एककयोः १५ निमेषस्य बैटरी-निर्वाहपरीक्षा अभवत् । मुख्यशक्तिस्विचस्य पुनर्स्थापनानन्तरं ६ मिनिट् यावत् समीकृतं चार्जिंग् कृतम्, तदनन्तरं निर्मातुः अभियंतैः १४ मिनिट् यावत् बैटरी डिस्चार्ज परीक्षणं कृतम् परीक्षणानन्तरं यूपीएस-प्रणाल्या स्वयमेव चत्वारि क्रमशः १२ घण्टानां समीकृत-चार्जाः आरब्धाः, यत्र प्रत्येकं चरणं १-निमेष-अन्तरेण पृथक्कृतम्, ९ जून-दिनाङ्के प्रातः ५:३२ वादने समाप्तम् ।ततः परं बैटरी-वाहनानि फ्लोट्-चार्ज-मोड्-मध्ये एव सन्ति
मूल UPS बैटरी सेटिंग्स् इत्यस्य अग्रे परीक्षणेन निम्नलिखितम् ज्ञातम् ।
बैटरी आयुः ४८ मासाः (४ वर्षाणि) इति निर्धारितम् आसीत्, यद्यपि १२V बैटरी इत्यस्य वास्तविकं आयुः ५ वर्षाणि भवितुमर्हति ।
समीकृतं चार्जिंग् 'सक्षमम्' इति सेट् कृतम् ।
चार्ज करण्ट् सीमा 10A इति निर्धारिता आसीत् ।
समीकृतचार्जिंगं प्रति स्विच् कर्तुं ट्रिगरं 1A इति सेट् कृतम् आसीत् (यदि फ्लोट् चार्ज करण्ट् 1A इत्यस्मात् अधिकं भवति तर्हि प्रणाली स्वयमेव समीकृतचार्जिंग् इत्यत्र स्विच् करिष्यति, यद्यपि अस्य मॉडलस्य पूर्वनिर्धारितं मूल्यं 0.03C10~0.05C10 अस्ति, अर्थात् समीकृतं चार्जिंग् तदा ट्रिगर भवति यदा फ्लोट् चार्ज करण्ट् 3-5A यावत् भवति। तथापि अज्ञातकारणात् निर्मातुः अनुरक्षणम् कार्मिकैः एतत् 0.01C10 इति समायोजितम् आसीत्, अर्थात् यदा फ्लोट् चार्ज करण्ट् 1A यावत् भवति तदा समीकरणं चार्जिंग् प्रवर्तते) ।
समीकृतचार्जिंगसंरक्षणसमयः ७२० मिनिट् इति सेट् कृतः (समीकृतचार्जिंग् १२ घण्टानां अनन्तरं स्वयमेव स्थगितम् आसीत्) ।
3. असफलताकारणानां विश्लेषणम्
उपर्युक्तपरिस्थित्याः आधारेण असफलताप्रक्रियायाः विश्लेषणं निम्नलिखितरूपेण कर्तुं शक्यते ।
अस्य UPS-प्रणाल्याः बैटरी-समूहद्वयं ४ वर्षाणि यावत् प्रचलति स्म (१२V-बैटरी-सेवा-आयुः ५ वर्षाणि भवति), बैटरी-क्षमता च महती न्यूनीभूता आसीत् परन्तु विफलतायाः पूर्वं बैटरी-बाह्यरूपं सामान्यम् आसीत्, यत्र उदग्रतायाः लक्षणं नासीत् । ३० जनवरी २०१९ तः (अस्याः तिथ्याः पूर्वं अभिलेखाः स्वच्छाः) ६ जून २०२० पर्यन्तं यूपीएस-ऐतिहासिक-अभिलेखानां अग्रे समीक्षायां ज्ञातं यत् यूपीएस-प्रणाल्याः १२ समीकृत-चार्जिंग्-करणं कृतम्, यत्र सर्वाधिकं दीर्घकालं १५ निमेषाभ्यः अधिका नासीत् एतेन सूचितं यत् अनुरक्षणात् पूर्वं UPS-प्रणाल्यां निर्धारितः समीकृत-चार्जिंग-कालः तुल्यकालिकरूपेण अल्पः आसीत्, केवलं 15 निमेषाः, तथा च UPS-प्रणाल्याः अल्पकालिक-समीकृत-चार्जिंग्-करणेन बैटरी-उत्थापनं न भविष्यति
अनुरक्षणस्य, संधारित्रप्रतिस्थापनस्य च अनन्तरं यूपीएस-प्रणाली पुनः आरब्धा । नियन्त्रणतर्केन बैटरी नवसम्बद्धा इति परिचयः कृतः, अतः ६-निमेषपर्यन्तं समीकृतं चार्जिंग् आरब्धवान् ततः फ्लोट् चार्जं प्रति स्विच् कृतवान् । परन्तु तदनन्तरं १४ निमेषात्मकस्य निर्वहनपरीक्षायाः अनन्तरं बैटरीषु पूर्णतया पुनः चार्जं कर्तुं यूपीएस-प्रणाली स्वयमेव समयुक्तं चार्जिंग् आरब्धवती । बैटरी ४ वर्षाणि यावत् उपयोगे आसीत् इति कारणतः तेषां आन्तरिकचार्जधारणक्षमता क्षीणतां प्राप्तवती आसीत्, येन फ्लोट् चार्ज करण्ट् 1A इत्यस्मात् अधिकः अभवत्, येन UPS प्रणाल्यां सेट् कृतं 1A समीकृतं चार्जिंग थ्रेशोल्ड् प्रेरितम् (अस्य मॉडलस्य पूर्वनिर्धारितं मूल्यं समीकृतं चार्जिंग् ट्रिगर कर्तुं 3~5A फ्लोट् चार्ज करण्ट् अस्ति, परन्तु केनचित् कारणेन, अनुरक्षणकर्मचारिभिः एतत् 1A इति परिवर्तितम् आसीत्) एतस्य परिणामः अभवत् यत् यूपीएस-प्रणाल्याः समीकरणं बहुवारं आरभ्यते स्म, यावत् आन्तरिक-बैटरी-मुक्त-परिपथः अन्ततः तत् स्थगयति स्म (अन्यथा, यूपीएस-प्रणाली पुनः पुनः समीकृत-चार्जिंग् निरन्तरं करिष्यति स्म, येन बैटरी-समूहः अग्निम् आकर्षितुं शक्नोति स्म) अस्मिन् काले बैटरीषु ४८ घण्टासु चत्वारि निरन्तरसमीकृतचार्जिंगचक्राणि अभवन् (प्रत्येकचक्रं पुनः समीकृतचार्जिंग् आरभ्यतुं पूर्वं प्रत्येकं १२ घण्टेषु केवलं १ निमेषपर्यन्तं विरामं कृतवान्) एतादृशस्य दीर्घकालं यावत् समीकरणस्य अनन्तरं बैटरीषु अन्ते उदग्रता अभवत्, वेण्टिङ्ग्-कपाटाः अपि विकृताः अभवन् ।
4. निगमन
उपर्युक्तानि अवलोकनानि विश्लेषणं च आधारीकृत्य अस्मिन् यूपीएस-प्रणाल्यां बैटरी-विफलतायाः कारणानि निम्नलिखितरूपेण सन्ति ।
प्रत्यक्षं कारणं यूपीएस-प्रणाल्याः चार्जिंग-मापदण्डानां अनुचित-सेटिंग् आसीत्, यत् प्रत्येकं चक्रस्य मध्ये केवलं १-निमेषस्य अन्तरालेन सह ४८ घण्टापर्यन्तं निरन्तरं समीकृतं चार्जिंग् अभवत् नवीन बैटरी अपि एतादृशं दीर्घकालं तीव्रं च समीकृतं चार्जिंग् न सहते स्म, येन अस्मिन् सन्दर्भे बैटरी उदग्रस्य विफलता भवति ।
यूपीएस-प्रणालीप्रतिरूपं कार्यात्मकसीमाभिः सह प्रारम्भिकं डिजाइनं भवति । अस्मिन् प्राचीने UPS मॉडले (२० वर्षपूर्वं डिजाइनं कृतम्) ' समीकृतचार्जिंग-अन्तराल-संरक्षणसमय' सेटिंग्-अभावः आसीत् (अन्ये ब्राण्ड्-संस्थाः सामान्यतया एतत् अन्तरालं ७ दिवसान् सेट् कुर्वन्ति), यस्य परिणामेण निरन्तरं बहुविध-समीकृत-चार्जिंग-चक्रं भवति स्म
बैटरीणां कार्यक्षमता आयुः (सेवायां ४ वर्षाणि) कारणतः क्षीणः आसीत्, निर्वहनक्षमता न्यूनीकृता, चार्ज-धारणा च दुर्बलता च आसीत् । जून-मासस्य ६ दिनाङ्कात् पूर्वं समीकृत-प्लव-चार्ज-रूपान्तरण-धारा-दहलीजं अयुक्ततया न्यूनं (१००Ah बैटरी-कृते केवलं १A) निर्धारितम् आसीत् । UPS प्रणाल्याः पूर्वनिर्धारितं मूल्यं 3~5A अस्ति, तथापि अनुरक्षणकर्मचारिभिः अव्याख्यातरूपेण 1A इति परिवर्तनं कृतम् ।
यूपीएस-प्रणाली १४ वर्षाणि यावत् प्रचलति स्म, तस्याः निष्क्रियीकरण-वयोः बहु परं, येन मापन-दोषाः अपरिहार्याः अभवन् । एतेषां दोषाणां कारणेन अशुद्धधारापरिचयस्य कारणेन प्रणाली पुनः पुनः समीकृतचार्जिंग् आरब्धवती स्यात् ।
सौभाग्येन बैटरी-कोष्ठेषु एकस्मिन् मुक्त-परिपथेन चतुर्थ-समीकृत-चार्जिंग-पश्चात् यूपीएस-प्रणाली पुनः पुनः समीकृत-चार्ज-चक्रं निरन्तरं कर्तुं न शक्नोति स्म, अतः बैटरी-अग्निग्रहणस्य सम्भावना परिहृता
5. असफलतायाः उपायाः
उपायासु द्वे पक्षे अन्तर्भवन्ति- १.
प्रथमं अस्थायीरूपेण UPS बैटरी चार्जिंग पैरामीटर्स् परिवर्तयन्तु:
UPS प्रणाल्यां समीकृतं चार्जिंग् सेटिङ्ग् निष्क्रियं कुर्वन्तु ।
फ्लोट् चार्जतः समीकृतचार्जिंग् प्रति 3A प्रति स्विच् कर्तुं ट्रिगर करण्ट् समायोजयन्तु (यद्यपि 3A अद्यापि किञ्चित् न्यूनम् अस्ति, यतः पूर्वनिर्धारितं न्यूनतमं 3A अस्ति, परन्तु पूर्वं 1A इति सेट् कृतम् आसीत्)
समीकृतं चार्जिंग-संरक्षणसमयं १ घण्टां (पूर्वं १२ घण्टां यावत् सेट्) समायोजयन्तु ।
द्वितीयं, शाखाकार्यालयेन बैटरी-समूहद्वयस्य स्थाने बैकअप-बैटरी-इत्येतत् स्थापितं, परन्तु बैकअप-बैटरी-क्षमता केवलं ५० आह-इत्येतत् अस्ति, अतः तेषां उपयोगः केवलं अस्थायी-आपातकाल-प्रयोजनाय एव कर्तुं शक्यते भविष्ये यूपीएस-प्रणाल्याः अन्येषु विद्युत्स्रोतेषु भारं स्थानान्तरयितुं योजना अस्ति, येन विद्युत्-आपूर्ति-सुरक्षा-समस्यानां सम्यक् समाधानं भवति
संचालकः यूपीएस-प्रणाल्याः अनुरक्षणसेवासु प्रतिवर्षं पर्याप्तं धनं व्ययति, तथापि अनुरक्षणकर्मचारिणां प्रमादस्य, लापरवाहस्य च कारणात् ते यूपीएस-प्रणाल्याः पूर्वनिर्धारितमूल्यानि अपि भूलवशं परिवर्तयन्ति स्म, यत् यथार्थतया अविश्वसनीयम् अस्ति अनुशंसितं यत् यूपीएस-निर्माता स्वस्य उत्पादानाम् अनुरक्षणं गम्भीरतापूर्वकं गृह्णाति, भविष्ये च एतादृशीः मूलभूताः त्रुटयः न कुर्वन्तु, येन तेषां अनुरक्षणसेवानां गुणवत्तायां सुधारः भवति इत्थं च, सुझायते यत् संचालकः यूपीएस-निर्मातृणा प्रदत्तानां तदनन्तरं अनुरक्षणसेवानां विषये अपि अधिकं ध्यानं ददातु तथा च यूपीएस-प्रणाल्याः सुरक्षितविश्वसनीयसञ्चालने निरन्तरं सुधारं कर्तुं मूल्याङ्कनप्रणालीं स्थापयतु।
